Công Đạt (lớp 12D trường Mai Châu A, huyện Mai Châu), là người bản Lác 1. Gia đình Đạt kinh doanh nhà nghỉ cho khách du lịch và hàng dệt may thủ công. Đi học về, thời gian còn lại, Đạt phụ mẹ làm hết việc nhà. Đạt khoe teen Thái hầu như ai cũng biết làm nương, rẫy. Điều thú vị là “phe tóc ngắn” còn biết vào bếp nấu nướng, làm cơm cho cả nhà mình hoặc cho du khách. Đến đây, những món thịt lợn rừng, gà đồi kho... của các chàng trai Thái chế biến có thể làm bạn xao xuyến. Hè về, Đạt lên nương cả tuần. Nhà Đạt có 3.000 mét vuông đất dùng để trồng lúa. 2.000 mét vì không có người phụ làm nên gia đình phải thuê người làm giúp. Số đất còn lại là công việc của bố con Đạt. Một năm, người Thái thường trồng lúa khoảng 2 - 3 mùa, mỗi vụ kéo dài từ 3 - 6 tháng. Thời gian cấy lúa, nhổ cỏ, tát nước... đều đặn hàng tuần, từ 1 - 2 lần. 3 - 4 năm trở lại đây, bố Đạt bệnh, sức khỏe yếu nên mọi việc trong nhà từ cày, cấy, nấu nướng... chỉ có Đạt và mẹ lo lắng gánh vác. Gia đình bạn ấy ngoài làm dịch vụ du lịch còn thiết kế mẫu, đặt thêm các hộ khác đan vá các mẫu túi, ví thổ cẩm. Mẹ Đạt khéo tay nên công việc buôn bán khá thuận lợi, đời sống của gia đình Đạt tương đối khá nhất làng.

Nhiều bạn khác cùng bản không được may mắn như Đạt, các bạn phải chọn lựa những công việc đồng áng nặng nhọc hơn để phụ giúp gia đình. Hai chị em bạn Hà Thị Hằng (lớp 11 trường THPT Mai Châu A) và Hà Công Thắng (lớp 9A THCS Chiềng Châu) ở bản Lác 2. Mỗi tuần, ngoài việc chăn bò, chị em bạn đều phải lên rừng kiếm củi về bán. Củi trong những ngọn đồi gần bản đã được dân làng khai thác hết, bạn và nhiều bạn cùng xóm phải đi xa hơn, băng qua đến 4 - 5 ngọn đồi. Vì đường xa 4 - 5 km, thời gian đi mất đến 2 tiếng đồng hồ, hai chị em Hằng phải đi từ 4 - 5 giờ sáng. Để có thể kiếm nhiều củi hơn, hai chị em mang theo chiếc xe bò và đeo thêm cả gùi. Những thân cây to, chặt xong, hai bạn lăn xuống chân đồi và bỏ vào xe đẩy đẩy về nhà, củi khô thì bỏ vào gùi đeo trên lưng vác về. Vác củi nặng oằn cả hai vai nên dù ăn bao nhiêu, cô bạn xinh xắn ấy vẫn chẳng thể tăng cân. Củi chất đầy một chiếc xe bò đấy, bạn cho biết bán được khoảng 30 - 40.000 đồng. Vào mùa hè, cả gia đình Hằng đều vào rừng kiếm củi. Kiếm cả tuần may ra mới có thể chất đầy được 3 - 4 xe bán cho khách du lịch đốt lửa trại vào những ngày cuối tuần.

Gần nhà của Hằng là bạn Hà Thị Thu, lớp 10A trường Mai Châu A. Khác với Hằng, mùa hè của Thu đổ dồn vào việc thêu thùa, làm tăm tre và nấu cơm lam cho khách du lịch. Thu cho biết: “Các bé gái người Thái từ 3 - 4 tuổi đã biết thêu thùa. Ngày mưa, phụ nữ cả làng đều dồn vào việc thêu thùa may vá. Nhiều mẫu mã giản đơn như ví, túi xách tay nhỏ... là việc của những bạn nhỏ tuổi vì đường thêu đơn giản. Mỗi một chiếc ví nhận thêu gia công, bạn nhận được 1.000 đồng. Một bạn thạo việc, làm 4 - 5 tiếng có thể thêu được 15 - 20 chiếc”. Cuối tuần, Thu và mẹ mình thường làm cơm lam bán cho khách du lịch. Rất nhiều nhóm sinh viên, học sinh ở Hà Nội đến đây cắm trại, họ thường đặt cơm nhiều vào 3 ngày cuối tuần. Những hôm đắt khách, Thu phải thức suốt đêm để sáng sớm có cơm lam nóng sốt. “Cơm lam phải ăn nóng chấm với muối mè mới thơm, dẻo. Muốn vậy, người làm cơm phải biết canh lửa, giữ bếp lửa sao cho bền, cơm lam ấm nóng suốt buổi” - Thu nói đầy kinh nghiệm. Nấu cơm lam, làm muối mè nhìn nghĩ đơn giản vậy nhưng không phải vậy. “Mỗi một đợt nấu, từ khâu chặt ống tre, làm sạch tre, vo gạo, nướng cơm... phải mất gần 3 tiếng. Đó là đang nói đến số lượng ít, từ 10 - 15 ống. Nếu làm từ 30 - 50 ống trở lên, người nấu phải canh lửa từng đợt một, thời gian cũng phải mất từ 4 - 5 tiếng đồng hồ” - chị Ngọc, chủ nhà nghỉ số 2 của bản Lác “bật mí”.

Việc làm ít phổ biến nhưng có thu nhập khá nhất trong bản dành cho những bạn có năng khiếu hát múa được tuyển chọn vào đội múa của bản. Các bạn được tập theo đội hình để thực hiện các điệu múa truyền thống của dân tộc Thái, Mường, Mông... phục vụ cho các nhóm du khách đến bản Lác. Mỗi một lần phục vụ, chi phí cho cả việc múa, hát, đánh trống... khoảng 3 - 4 bài được trả khoảng 400.000 đồng/lần. Số tiền của cả nhóm nếu chia nhỏ ra không được bao nhiêu, nhóm văn nghệ thống nhất một năm chỉ chia nhau tiền lương 2 lần: 2/9 và dịp Tết Nguyên Đán của người Kinh. Hai cô bạn xinh xắn Hà Thị Thảo, lớp 11C, Mai Châu và bạn Hà Thị Hằng, lớp 11E trường Mai Châu, người thuộc bản Lác 1, tham gia vào đội múa mới được khoảng 1 năm nay, cho biết: “Đợt vừa rồi, tụi mình lĩnh tiền nguyên cả năm, mỗi đứa cũng được khoảng 8 triệu đồng. Tính ra, mỗi tháng mình có thể kiếm thêm được 600.000 đồng phụ bố mẹ lo việc nhà đấy!”.

 

Điều khá thú vị là người Thái ở riêng thị trấn Mai Châu hầu hết đều đến lớp để học chữ, ít nhất là hết bậc trung học cơ sở. Cuộc sống của cả bản người Thái tại đây có phần ổn định hơn các bản người dân tộc Dao, Mông..., tuy nhiên, việc đến trường học để có thể có việc làm ổn định về sau vẫn là bài toán khó của người Thái. Đi một vòng xóm bản Lác, gõ cửa khoảng 20 gia đình có các bạn tuổi teen đang học phổ thông, tớ không thấy có bạn học sinh người Thái nào biết đến mặt mũi của một lớp học thêm hoặc một chuyến du lịch mùa hè.

Công Đạt, dù gia đình bạn khá nhất xóm, đang chuẩn bị thi vào ngành Du Lịch của ĐH Thái Nguyên vẫn không dám xin mẹ tiền đi học thêm. Đạt bảo: “Mỗi khi tính số tiền chi cho một tiết học thêm 10.000 đồng, mình lại nghĩ đến cảnh bố mẹ cày bừa vất vả cả ngày trời nhiều khi cũng chỉ được vài chục ngàn đồng, thế là lại thôi”. Với Thảo, Hà, Thu..., mùa hè thường là mùa nặng nhọc hơn các mùa khác trong năm. Đơn giản, khi những người bạn đồng trang lứa từ Hà Nội về nghỉ ngơi, thư giãn thì những teen Thái sẽ lao đầu vào việc kiếm tiền phụ giúp gia đình. Chưa một mùa hè nào các bạn được đi xa hơn ngôi làng xanh ngát một màu xanh cây cỏ, núi đồi... của bản làng mình. Bạn Hà Thị Thảo chia sẻ: “Hết phổ thông, mình định thi vào trường múa ở Hà Nội. Thế nhưng, bố mẹ lo cho việc học tập của mình và em mình đã rất khó khăn rồi, không biết mình có theo đuổi được ước mơ này không nữa”. Nói xong, Thảo nhìn xa xăm về phía cổng dẫn vào bản, nơi đó, tiếng ve, tiếng côn trùng... báo hiệu mùa hè về đang thi nhau cất tiếng.

Thúy Vy